')ulteneto Numero 33 98 Jaro 2019

DULINGVA MAGAZINO ELDONATA EN VIENO

“= FEA EI EEE = SPITAS ESS EES PEST IE I IS E o ESTI a NE I SEO

GUNZBURG und der Maria Theresien-Taler GUNZBURG kaj Maria Theresia-Talero

— se —

La (Bulteneto

Numero 33 e» Jaro 2019 Redaktejo - eldonejo - presejo: Rudolfinergasse 8/11, 1190 Vieno, Aŭstrio, Eŭropa Unio. esperanto(Qchello.at.

Papero: Mondi Color Copy 120gm~. Unverkaufliche, private Ausgabe — Nevendebla, privata eldono

Skriboj: Calibri (teksto) kaj Times New Roman (klarigo de la bildoj).

La paperan version ricevas donace Aŭstria Nacia Biblioteko, Vieno, Austrio; aliaj bibliotekoj post peto.

— se — Auf der ersten Seite 5 Sur la unua paĝo

Maria Theresien-Taler, W1ener Nachpragung nach dem Original as Gŭnzburg Viena repregaĵo de Maria Theresia-Talero laŭ la originalo el Ginzburg Hauptplatz von Ginzburg mit dem Unteren Tor Ĉefplaco de Gŭnzburg kun la Suba Pordego Fotoj: Walter Klag 2018 kaj 2019 se ne estas alia indiko.

meu

2

Gŭnzburg kaj Maria Theresia-Talero

La plej fama arĝenta monero estas Maria Theresien-Taler (MTT), kiu havas sian nomon de la germana imperiestrino Maria Theresia [terezia]. Ŝi regis de 1740 ĝis 1780. Por kompreni, kial Talero estas grava monero, ni retroiras en la 15an Jarcenton.

En Tirolo - hodiau austria federacia lando - ekde 1446 regis la ĉefduko Siegmund der Mŭnzreiche [Sigmundo riĉa je moneroj]. Siegmund signifas protektanto (Mund) de la venko (Sieg).

1484 li translokigis sian pregejon de Meran (Merano, nun Suda Tirolo, Italio) al Hall [hal], dek kilometrojn oriente de la tirola ĉefurbo Innsbruck [insbruk] pro du kialoj: Unue la turkoj minacis la sudan parton de Tirolo. Due proksime de Hall, en Schwaz [Svac], dudek kilometrojn nordoriente de Hall, troviĝis grava arĝento- minejo. Hodiaŭ tiu iama minejo estas nur vidindaĵo por turistoj.

En la 15a jarcento oni pagis malgrandajn sumojn per arĝentaj moneroj, grandajn sumojn per oraj moneroj. Oro estis tiam preskaŭ nehavebla en Tirolo, kaj pagado de grandaj sumoj per miloj da etaj arĝentaj moneroj estis malkomforta. Tial Sigmundo inventis grandan arĝentan moneron, kiun oni nomis Grolŝer Groschen (Granda Groŝo) aŭ Grofŝer Pfennig (Granda Pfenigo), poste Talero (vidu sube). Alia nomo estis „Guldiner“, ĉar tiu arĝenta monero anstataŭigis orajn monerojn. Ĝi konsistas el 30 gramoj da pura arĝento kaj 2 gramoj da ne- noblaj metaloj.

ra; TOT.

o

. MI

«L = | i d - PP —— MA mi mudi -

Guldiner 1484, maso 31 g, diametro 40mm.

Fonto: Vikipedio

! guldin (malnovgermana vorto) = ora

Sankt Joachimsthal [sankt joaĥim-valo] estas urbo en norda Bohemio, nun Jachimov [jaĥimo] en Ĉeĥio. Tie oni pregis similajn monerojn ekde 1519 ĝis 1528. Oni nomis ilin Joachimsthaler aŭ mallonge Taler. La nomo de la usona Dolaro venas de tiu Taler.

Joachimsthaler 1525, maso 29 g, diametro 40mm. Fonto: Vikipedio

Monera konvencio

La 21an de septembro 1753 Maria Theresia kaj la princo de Bavario konvencie renovigis la monsistemon. El unu „Kolner Mark” (234 gramoj da pura arĝento) oni pregis 10 Talerojn. El unu „Wiener Mark“ (281 gramoj da pura arĝento) oni pregis 12 Talerojn.

En la tiama aŭstri-hungaria monarkio estis multaj pregejoj, unu ekde 1764 ĝis 1805 en Gŭnzburg [gincburg], urbo 125 km okcidente de Mŭnchen (Munkeno). Gŭnzburg estas nun en Bavario, Germanio, se tiam ĝi estis habsburga posedaĵo en „Vorlande“ ([forlande], antaŭaj landoj). Gŭnzburg situas ĉe Danubo. De la 1a ĝis la 5a jarcento la romianoj tie havis kastelon, kiu ricevis la nomon de la rivera diino Guntia. Tiu nomo verŝajne estis transprenita de la keltoj.

Ankau en Gŭnzburg oni pregis Maria Theresia-Talerojn.

Unu flanko montras en perloj-rando la imperiestrinon profile dekstren. Sur la moneroj de la jaroj 1764 kaj 1765 oni vidas ŝian buklan hararon, 1765 ĝis 1780 ŝi portas vidvinan vualon, ĉar 1765 mortis ŝia edzo. La ĉirkaŭskribo estas:

M. THERESIA. D. G. R. IMP. HU. BO. REG.

Tio estas mallongigo por latine:

Maria Theresia Dei Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Regina.

Germane: Maria Theresia, von Gottes Gnaden Kaiserin der Romer, Konigin von Ungarn und Bohmen.

Esperante: Maria Theresia, per dia graco imperiestrino de la Romianoj, reĝino de Hungario kaj Bohemio.

La alia flanko montras dukapan aglon kun krono kaj la blazonojn interalie de Hungario, Bohemio kaj Aŭstrio. Ĉirkaŭe legeblas:

ARCHID. AVST. DUX. BURG. CO. TYR. 1780. X

Tio estas mallongigo por latine:

Archidux Austriae, Dux Burgundiae, Comes Tyrolis.

Germane: Erzherzogin von Osterreich, Herzogin von Burgund, Grafin von Tirol. Esperante: Arkidukino de AUstrio, dukino de Burgonjo, grafino de Tirolo.

Ekstere sur la rando aperas reliefe elstarante la pregaĵo „IUSTITIA ET CLEMENTIA“, germane „Gerechtigkeit und Milde“, esperante „justeco kaj indulgeco“. Pro tiu pregaĵo oni ne povas nerimarkite fajli je la rando.

La litero „X” signifas, ke la monero estas pregita laŭ la konvencio kaj 10 moneroj konsistas el la sama kvanto da arĝento kiel unu „Kolner Mark” = 233 gramoj da arĝento. La tuta maso de tiu Talero estas 28,1 gramoj, la fajneco 833/1000. Do la monero enhavas 23,3 gramojn da pura arĝento.

Diametro = 39,5 mm, dikeco =2,5, mm.

En Aŭstrio validis: 1 Taler = 120 Kreuzer, en aliaj germanaj ŝtatoj:

1 Taler = 144 Kreuzer.

Sur kelkaj moneroj de la pregejo Gŭnzburg aperas la litero G, poste H, ĉar la literon G ricevis la pregejo en Nagybanya [nodjbanja] (tiam en Hungario, nun nomita Baia Mare en Rumanio).

1805, dum la Napoleonaj Militoj oni malfondis la pregejon Gŭnzburg, sed la konstruaĵoj ankorau ekzistas. Ni vizitis Gunzburgon en la jaro 2018 kaj povis eniri la ĉambrojn de la pregejo, kiuj servas nun por geedzigaj ceremonioj.

La Maria Theresia-Talero estas ankoraŭ tre populara. Aktuale (2019) ĝi repregiĝas en Vieno, en la tradicia konstruaĵo de Mŭnze Osterreich (monerfarejo Aŭstrio). La repregaĵo portas la jaron 1780 kaj la inicialojn „S. F.“ de la tiamaj Mŭnzmeister (monerfabrikaj majstroj) Tobias Schobl kaj Joseph Faby. En marto 2019 ĝi kostis 21 €.

En Aŭstrio tiu Talero validis ĝis 1858, en kelkaj afrikaj landoj ankoraŭ en la 20a

Jarcento. En tiuj urboj pregiĝis MTT kun la jarindiko „1780“ de 1780 ĝis 1858 en Aŭstrio:

Nomo de la pregeja | Esperanta | Nomo de la urbo en la

urbo en la 18a/19a 21a jarcento kaj situo en kiu lando Jarcento

(tiam en Aŭstrio

respektive Aŭstrio-

Hungario)

Gŭnzburg, Bavario, Germanio

Kremnitz

Karlsburg Alba lulia, Rumanio Welssenburg Gyulafehervar

Kremnica, Slovakio Kormoc(z)banya

Wier

Literaturo:

Franz Reifŝenauer / Mŭnzstatte Gŭnzburg 1764 — 1805. Verlag Volksbank Gŭnzburg eG 1982.

Gŭnther Probszt / Osterreichische Mŭnz- und Geldgeschichte. Bohlau, tria eldono 1994. Du volumoj.

Dipl. Ing. Dr. Reinhold Rieder / Der Aufbau der habsburgischen Mŭnzpragung im zu Ende gehenden Romisch-Deutschen Reich (Joseph II. — Franzl.):

TI $ $ o o — = = == = = === =: pu pm

|| pon ' AN / q me = Ina smo 7 I ana A TN” e A rFranranannOp IM:

Wl Ekeaikmnmm o IP P' 1 BP kna nn E BA ENA PF M~4~ARK == J ] 4. AVA V/ NA) / 4 ] ] » 4. yo [A RJ mm nn l-a

AM [I/I TI ATNO INAIVIO Ng 3 T/ « Mm / sxxX/ ' A / / | | J = = IJ Le LI = AND

Walter kaj Renate KLAG, Vieno

En Gŭnzburg viziteblas la 1ama pregejo. Supre de la pordego legeblas: Antaŭ-Aŭstria monera pregejo de 1764 ĝis 1805

Gunzburg

Straĉburge

rn

„to o

; ~ kame » e

si Eahenhausen

~~ ” siam Freudenstadte

“Ja Genĝeribach kuĉiro

jer bolzhaim

loe to ] Tere )

: = e'ffaldkirch = | ] musfi LC) MS) ; « o akneo ) =“

Augsburg

; « O»chsanhausa:

a /emingen ss Ottobeuren

Lech

Fijszen

e 'interthur

St, Galana Bregenz

Mi Oberamtssitz

8 Arntssitz bzw. vorderosterreichische Stadt a Sorstigo tadi

[ |Oberamt Altdorf

["] Oberamt Bregenz

[Breisgau me? „” []Oberamt Ginzburg a ss e Bludenz [| Oberamt Offenburg

[-']Oberamt Rottenburg

| |Oberamt Stockach

[l] Oberamit Tettnang

[l 5tadt Konstanz

[| Urnstrittere Landezshoheit „ZEhur

Die habsburgischen Vorlande oder Vorderosterreich La habsburgaj Antaŭaj Landoj. Fonto: Wikimedia; Klag

Kelkaj moneroj pregitaj en Gŭunzburg

La blazonoj de Aŭstrio kaj Gŭnzburg Die Wappen von Osterreich und Gŭnzburg

Maria Theresia, 1740-1780 1 Kreuzer, Mŭnzstatte (monerfarejo) Gŭnzburg. 1772 G. Links die Wappen von Osterreich und Burgau. Maldekstre la blazonoj de AUstrio kaj Burgaŭ. Diametro 23 mm, maso 7,5 g, materialo: kupro.

1 Kreuzer, Mŭnzstatte Gŭnzburg. 1773 G Pregita por la urbo Ulm (25 km okcidente de Gŭnzburg). Diametro 23 mm, maso /,44 g, materialo: kupro.

1 Kreuzer, Mŭnzstatte Gŭnzburg. 1773 G. Pregita por Bistum (episkopa lando) Augsburg (50 km oriente de Gŭnzburg). Clemens Wenzel von Sachsen-Polen, 1768-1803. Diametro 23 mm, maso /,7€, materialo: kupro.

10

Imperiestro Franz ll., 1792-1806: 1 Kreŭzer, Mŭnzstatte Gŭnzburg. 1794 H. Maldekstre la blazonoj de Aŭstrio kaj Burgau Diametro 23 mm, maso /,2 €, materialo: kupro.

KIII LLL

Franz ll., 1792-1806: 6 Kreŭzer, Mŭnzstatte Gŭnzburg. 1804 H. Diametro 22 mm,

maso 2,0€, materialo: arĝento 375/1000.

11

Simila monero kun pli bone videblaj blazonoj. 1805 H.

Supre, maldekstre la blazono de Freiburg im Breisgau [frajburg en brajsgaŭ] kun korva kapo.

Supre, dekstre la blazono de Bregenz [bregenc].

Sube la blazono de Burgau [burgaŭ], 11 km oriente de Gŭnzburg.

SO

BREGENZ (ekzi d3(d[es

La blazono de Bregenz sur aŭstria poŝtmarko, eldonita 2018. En la mezo verŝajne tri feloj. 25x25mm.

12

Osterreich (Aŭstrio): Maria Theresia, 1740-1780. 1 Taler, pregita en Gŭnzburg, 1765 G. Inicialoj S. C. de Tobias Schobl kaj Hubert Joseph von Clotz [kloc]. Diametro41mm, maso 2/,9g, materialo: arĝento 833/1000. Katalognumeroj: Herinek 492, Davenport 1147, K.M. 15.

13

Kontraŭmarkoj sur Taleroj

A Ĉ - "45 « e. ; N - “ -. ~= LI -/ ~s cer “. 4 s = ZA =” I NET OO ESTAN PED Va VJ 4 =LA o o alts' = ku = a SV 72 ako Ce „E ' = ~A ~ .' =“ " » la = 2” i ajo y' = ". Alo F, mi e itta r : = I AX pr

A i. Lo UO ! l A Li”

I ' J | a d Kia fe AN = ae

Lot 1299 Starting Price: 2000 EUR Price realized: 2000 EUR

Taler 1780, mit Gegenstempel (kontraŭmarko) des Oman von Scheich Faisal ben Turki 1888 - 1912, in der Brust ein zweiter Stempel (die Zahl 25, vielleicht 25 Piaster). Moglicherweise handelt es sich um ein Fantasieprodukt.

Taler 1780 SF mit Gegenstempel von Franzosisch Somaliland um 1930, sŭltig fŭr 5 Frank, Obock, Dschibuti. Gŭnzburg. 27.80 g.

Obock estas urbo en la nordoriento de Ĝibutio

Mit freundlicher Genehmigung von Auktionen Fruhwald

httpos://de.wikipedia.org/wiki/Gegenstempel

14

Eldonkvantoj de MTT

ĉirkaŭ diversaj pregejoj A diesen ae 1956 - 2019

Birmingham 1949 -1955

Bombay 1940 - 1941 19

Kalkutta, Karlsburg, ? Mailand, Prag,

Utrecht, Venedig kaj

aliaj

Sumo = = 6 6=„ (1 |pliol400

15

RENE DE SAUSSURE

Der Erfinder des universellen Geldes

Am 17. Marz 1868 wurde Rene de Saussure in Genf geboren.

Nach dem Studium der Sprachwissenschaft und der Mathematik verfasste

er sein wichtigstes Werk „Uber die Wortbildung im Esperanto”.

1907 publizierte Rene de Saussure das Projekt einer universellen Wahrung, die er „Spesmilo“ nannte. Aus dem franzosischen Wort „espece” leitete er

„speso” ab. Mil bedeutet 1000. 1 Spesmilo (Sm) = 10 Spescentoj (Sc) =

= 100 Spesdekoj (Sd) = 1000 Spesoj.

Diese Wahrung wurde offiziell von einigen britischen und Schweizer Banken verwendet. Ein Spesmilo (Sm) hatte den Wert von 0,733 g reinem Gold und konnte wegen der Goldbindung leichtin andere Wahrungen umgerechnet werden:

1 Sm = 2 Britische Schillinge = 1 Russischer Rubel = 0,5 US-Dollars = 2,5 Schweizer oder Franzosische Franken = 2,5 Spanische Peseten.

Die Mŭnzen zu 1 und 2 Sm waren und sind bis heute begehrte Sammelobjekte und verschwanden daher schnell aus der Zirkulation. Seit 1919 hat der Spesmilo numismatischen Wert.

16

1942 wurde in den Niederlanden die Universala Ligo gegrŭndet. Diese Organisation trat fŭr die internationale Verstandigung und eine universelle Wahrung ein. Der Name dieser Wahrung ist Stelo (Esperanto: Stern; Mehrzahl Steloj). 1959 wurden Miŭnzen zu 1, 5 und 10 Steloj gepragt, 1965 folgten drei Varianten einer 25-Steloj-Mŭnze. Auch Papiergeld wurde herausgegeben. Die Steloj eigneten sich sehr gut vor allem fŭr die Uberweisung von kleineren Betragen im internationalen Zahlungsverkehr. Auch diese Mŭnzen und Geldscheine wurden eifrig gesammelt und sind

heute sehr gesucht.

Zur 150. Wiederkehr des Geburtstages von Rene de Saussure am 17. Marz 2018 wurde eine silberne Medaille in Form einer Mŭnze mit einer Nominale von 100 Steloj herausgegeben. Sie besteht aus 1 Unze Feinsilber 999/1000 (31,1 g), der Durchmesser betragt 37 mm. Hersteller ist die Mŭnze Osterreich, eine Tochter der Osterreichischen Nationalbank. Die kŭnstlerische Feinarbeit stammt von Mag. Helmut Andexlinger, der Chefgraveur der Mŭnze Osterreich ist. Andexlinger leitet seit 2016 die Graveurabteilung der Mŭnze Osterreich. Er hat die Fachschule fŭr Metalldesign in Steyr absolviert, danach studierte er Kommunikations- wissenschaften an der Universitat Wien. Zu seinen grolŝten Erfolgen zahlt das Design fŭr die 2-Euro-Mŭnze 2012, die in 17 Landern in Umlaŭf ist; er gewann dafŭr einen Wettbewerb mit 800 Einreichungen.

17

p... — = pr vu vVLLUVLUUUJ

reen CR A NTOS »

qa

€ “eN

"ARA “7100 = | lg 00 OI

IE2 STELOJ ooj

e

~ u LJ ~ ~ =

A

“ N KC Ne A v

UNU UNCO DAPURA 7 „ ARĜENTO999 „$ lu u

Ze A

» z ei O i „ue "1A

Preis 49 € plus Versandkosten Bestellungen: esperanto(Qchello.at

Abbildungen von Stelo-Mŭnzen findet man bei Wikimedia Commons unter httpos://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Stelo

— se —

Die Renaissance des Stelo Das Geld der Esperanto-Gemeinschaft Von Rogier Huurman

Wahrend des Esperanto-Jugendkongresses FESTO 2012 in Mĉtabief kam Alexandre Raymond mit einer verruckten, aber interessanten Idee zu mir: Esperanto-Geld herausgeben! Damals gab es ber FESTO viele Innovationen: Tassen und T-shirts mit Esperanto-Aufschrift und anderes. Wahrend des Treffens diskutierte eime Gruppe, wie die Mŭnzen aussehen sollten, was sie wert sein sollten und wie sie verwendet werden sollten.

Nach dem Sommer kontaktierte Alexandre eine Prageanstalt fir Plastikminzen um festzustellen, ob dieses Projekt realistisch ware. Schlieblich war der Plan folgender:

18

e Es sollten Miinzen zu 1, 3 und 10 Steloj herausgegeben werden.

Dam1t konnten verschiedene Zahlungen schnell durchgefiihrt werden.

e Die Minzen sollten verschiedene Farben haben und verschieden gro seim, um eie leichte und schnelle Nutzung zu ermoglichen. Die Farben sollten rot, gelb und grun sein, die Symbole Uhu, Papagei und Krokodil.

e Der Wert eines Stelo sollte so gro sein wie die kleiste iibliche Zahlung in einer Bar oder im gufujo, also fltr eine Tasse Tee oder ein Cola.

Die fertigen Entwurfe wurden an die Prageanstalt geschickt und je 3000 Minnzen wurden 1m Oktober 2012 hergestellt.

Eine gute Gelegenhett ergab sich Ende Oktober bei eimem kleinen Treffen, das ich mitorganisierte: Klaĉ-Kunveno Post-Somera KKPS 1n den Niederlanden. Es war perfekt geeignet, die neue Wahrung zu testen. Das Publikum schatzte die Minzen und gewohnte sich an sie. Danach wurde die Italienische Esperanto- Jugend Mitinvestor des Projekts.

Der Wert des Stelo wurde zuerst so festgelegt: 4,2 Steloj = 1 Eŭro. Dann wurde der Wert inflationsgesichert an Euro, Real und Zloty gebunden, gewichtet 7690, 2090 und 490. Wie der Stelo von 1959, sollte auch der neue Stelo seinen Wert halten. Der Kurs schwankte 1m Zeitraum 2012 bis 2017 zwischen 4,040 und 4,581 Steloj fŭr 1 Euro.

Die Steloj werden meist 1m gufujo verwendet. Sie waren bisher offizielles Zahlungsmittel ber KKPS 2012-2017, Internationales Jugend-Festival IJF 2013- 2017, Jugend-Esperanto-Woche JES 2012 und 2017, Somera Esperanto-Studado SES und FESTO 20153 sowie Internationaler Jugend-Kongress IJK 2015. Auberdem werden sie von einigen Reisegruppen verwendet.

Die Vorteile des Stelo sind eimfache Handhabung, geringes Gewicht und das Bewusstsein, eigenes Geld zu haben. Die erste Auflage von 2012 reicht auch fir erobe Treffen. Bei stergender Nachfrage Ist eime zweite Auflage moglich.

Die Steloj konnen bei Rogier Huurman rogier.huurman E gmail.com

bestellt werden.

Aus dem Esperanto ŭbertragen und aktualisiert von Walter Klag, Wien, 2019, esperanto Cchello.at

19

Internationales Esperanto-Museum

Wien 1., Herrengasse 9 Haltestelle Herrengasse der U3 0043 1 534 10 730 esperanto(onb.ac.at

Offnungszeiten: Dienstag bis Sonntag 10 bis 18 h Donnerstag 10 bis 21 h

Esperantokurse und Fŭhrungen auf Anfrage.

iĝ

Im selben Haus befinden sich auch die Sammlung fuUr Plansprachen, die Musikaliensammlung und das Globenmuseum

Unverkautfliche, private Ausgabe — Nevendebla, privata eldono

20